TARİHİ SÜREÇTE MUŞA’ŞA’LAR

XV.Yüzyıl Huzistan ve Irak-ı Arab’ın güney doğusu sırasıyla Timurlu, Karakoyunlu, Akkoyunlu ve Safevîlerin hakimiyet bölgesidir. Devlet yöneticileri kendilerine alternatif olarak gördükleri Muşa’şa’lar ve onlar ile benzer özellik taşıyan diğer aşırı Şiî ve tasavvufî hareketlerin isyanlarını bastırmak için uğraşmış vermişlerdir. Bu hareketler içerisinde Muşa’şa’lar bazen bağımsız, bazen ise vassal olarak Huzistan ve Irak-ı Arab bölgesinde varlıklarını sürdürmüşlerdir. Çeşitli dönemlerde merkezi otoriteyi elinde tutan yönetimle anlaşmazlıklar içerisine giren Muşa’şalar varlıklarını uzun bir süre yarı özerk bir şekilde, mevcut güçleri tedirgin etmekten öteye gidemezken hâkimiyet alanlarını genişletememişlerdir. Mahalli bir oluşum olarak ortaya çıkan Muşa’şa’lar devletleşme sürecinde ciddi mücadeleler vermiştir. Bu makalede, Huzistan ve Irak-ı Arab’ın güney doğusunda ortaya çıkan halk tabanlı batınî ve sufîyane din hareketlerinden biri olan Muşa’şa’ların kendilerine karşı yapılan tüm baskı ve otoriter güçlere karşı verdiği varlık mücadelesini dönem kaynakları taranarak siyasî açıdan genel değerlendirmesi yapılacak, mevcut iktidar ile ilişkisi sorgulanmaya çalışılacaktır. Ayrıca tarihi süreçte XV. Yüzyıl ve sonrasında oynadığı rol ve bölgeye bıraktığı etki üzerinde durulacaktır. Anahtar Kelimeler: Muşa’şa’lar, Karakoyunlu, Akkoyunlu, Timurlu, Safevî, Huzistan MUSHA‘SHA’IYYAH IN HISTORIC PROCESS Abstract In the 15th century, Khuzestan and south-eastpart of Arabian, Iraq was the dominating region for Timurids, Qaraquyun, Aqquyun Turcomans and Safevid srespectively. Government authorities struggled against there bellions of Musha‘sha’iyyah, which they see their alternative and those of Shia and sufistic movements that have the same characteristics with Musha‘sha’iyyah. Among these movements, Musha‘sha’iyyah succeeded in surviving in Khuzestan and Arabian regions of Iraq sometimes through rebellions and sometimes as vassal. Musha’sha’iyyan are entering into disputes with management holding the central authority at various times, the presence of a semi-autonomous manner for a long time, to upset the existing power has expanded its sphere of dominance. This article will generally evaluate the existence fight of Musha‘sha’iyyah, which is one of the esoteric and sufistic religious gras sroots movement soccurring in Khuzestan and south-eastpart of Arabian Iraq against pressure anda uthoritarian powers on them, through literature review of there levan tperiod.Also, The role will focus on the impact century and later and left the area in the 15th century. Key Words:Musha‘sha’iyyah, Timurids, Qaraquyun, Aqquyun, Safevids, Khuzestan * Yrd. Doç. Dr., Hitit Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü, Çorum/Türkiye, ayse.atici2@gmail.com DOI:10.12973/hbvd.72.137 TÜRK KÜLTÜRÜ ve HACI BEKTAŞ VELÎ ARAŞTIRMA DERGİSİ / 2014 / 72 Ayşe ATICI ARAYANCAN 176 Giriş: Muşa’şa’ların Ortaya Çıkışı Moğolların yıkılmasının ardından XV. yüzyılda İran, Irak, Azerbaycan ve civar bölgelerde varlılarını sürdüren Timurlu, Karakoyunlu ve Akkoyunluları kapsayan dönemde ciddi bir siyasal parçalanma ve kargaşa görülmektedir. Bu siyasal parçalanmaların çoğu özünde Şiî ya da Şiî düşüncelerin etkisi altında kalmış olan aşırı hareketlerin gelişmesi için uygun ortam hazırlamışlardır. Dolayısıyla bu siyasal atmosfer içerisinde bölge ciddi bir Şiî dalgası altında kalmıştır ( Daftary, 2001: 498). Genellikle merkezi otoriteyi zayıflatan ve mahallî hâkimiyetleri beraberinde getiren bu hareketler, dinî ve mehdici karakter ile bir sosyal sınıfa mensup olmayan fakir köylülerin, dışlananların ve bazı şehirli kesimlerin memnuniyetsizliği noktasında birleşen özellikler taşımaktadır (Çelenk, 2005: 70). Makale konumuz olan Muşa’şa’lar da Huzistan ve Irak-ı Arab’ın güney doğusunda ortaya çıkan halk tabanlı batınî ve sufîyane din hareketlerinden biridir ve uzun dönem kendilerine karşı yapılan tüm baskı ve otoriter güçlere karşı gelmeyi başarmışlardır. Muşa’şa’ların hüküm sürmeye çalıştığı bölge olan Huzistan ve Irak-ı Arab’ın güney doğusu sırasıyla Timurlu, Karakoyunlu, Akkoyunlu ve Safevîlerin mücadele bölgesi olmuştur. Dolayısıyla söz konusu devlet yöneticileri kendilerine alternatif oluşturacak diğer bir güç olan Muşa’şa’ları ve onlar ile benzer özellik taşı- yan diğeraşırıŞiî ve tasavvufî hareketleri asimile etmek için uğraş vermişlerdir. Diğer taraftan Muşa’şa’lar bölgedeki otoriter güçlere karşı kimi zaman direnç göstermiş kimi zaman ise işbirliği içerisinde birlikte hareket edip gerek din ve doktrin açısından gerek siyasî hareketlilik açısından etki altında kalmışlardır. Muşa’şa hareketinin başlatıcısı olan Şeyh Ebu’l–Abbas Cemaleddin Ahmed b.Muhammed Fahd’el-Esedî el-Hillî kısa adı Seyyid b.Muhammed Felah 7. İmam Musa’l-Kazım’ın 14. batından torunudur veVasit’te doğar. Hilla’da Şeyh Ahmedb. Fahd’ın yanında tahsil görmüş ve müridi olmuştur. Babasının ölümünden sonra annesi Şeyh Ahmedb.Fahd ile evlenirken kendisi de Şeyh Ahmed b.Fahd’ın kızı ile evlenerek akrabalık ilişkisini kuvvetlendirmiştir. Şeyh Ahmed b.Fahd’ın yanında iyi bir eğitim alıp kendini yetiştirdikten sonra onun yerine ders vermeye başlamıştır (Kesrevî, 1312: 9; Gayyem, 1388: 92; Walbridge, 2001: 22). Seyyidb.Muhammed Felah,1436 yılında mehdilik iddiasında bulunarak Vasit yakınında bulunan Arab kabileleri arasında görüşlerini yaymayı başarmış ve propagandasına hız vermiştir (Rumlu, 2006: 335; Minorksky, 1979: 838-839; Aka, 1994: 209; Newman, 1998: 269). Batınî mezheplerin ıslahatlarını kullanan ve Hz.Ali’nin peygamber yanında gökte ve yerde devreden bir sır, Muhammed’in kendisinin ise peygamberlik yolunda bir perde olduğunu ve kendisinin İmam Muhammed Mehdi’nin habercisi olduğunu ve imamın bir kaç gün içerisinde ortaya çıkacağını duyurup (Rumlu, 2006: 335; Eş-şeybî, 1374: 288). Arab toplumuna birlik ve be- TÜRK KÜLTÜRÜ ve HACI BEKTAŞ VELÎ ARAŞTIRMA DERGİSİ / 2014 / 72 TARİHİ SÜREÇTE MUŞA’ŞA’LAR 177 raberliği getireceğine dair beyanlar vermeye başlamıştır (Petruşevksi, 1966: 359). Yere koyduğu kılıca karnını dayayıp kılıcı bedeni ile bükerek halkın gözünü boyayıp üstün güçleri olduğuna inandırmaya çalışarak çok sayıda mürid toplamıştır (Gayyem, 1388: 92). Bu düşünceleri ilk önce Vasit yakınlarında oturan “Benî Sulâma” ve “Tayy” isimli Arab kabileleri arasında kabul görmüş (Minorsky, 1979: 838-839) etrafına on bin kişi topladıktan sonra fikirsel boyutta sürdürdüğü propagandasını eyleme dökmüştür. 1440 yılında Şavka valisi ile yaptığı muhasara da yenildikten sonra Dicle ve Haviza arasında bulunan Zavb adlı bataklık bölgeye gelerek orada yaşayan ve manda yetiştiren Ma’âdi kabilesinden Nasykolunu etkileyip kendi görüşlerini benimsetmiş ve onların mandalarını satarak kendilerine silah almalarını sağlamıştır. Nays kolunun ona verdiği güç ve destek ile Haviza ve Vasit bölgelerinde ayaklanma başlatmıştır. Böylece Muhammed Fallah Muşa’şa ve etrafında toplananlara Muşa’şa’lar adı verilmiştir (Eş-şeybî, 1374: 288). Muşa’şa tabiri Seyyid b.Muhammed Felah‘ın faaliyetlerinin ilk merhaleri için kullandığı (şa’şa)dan gelmektedir. Arabça olan bu kelime ”parıldamak”,”ışık saçma” anlamında tercüme edilir, ancak şarabın tesiri ile (şa’şa’at al-şarab fi ra’sihi) gibi açıklanan misallerde muhtemelen şarabın ektisi ile ortaya çı- kan sufiyane bir anlam da taşımaktadır (Gaffârî, 1343: 93; Minorksky, 1979: 843). I. Tarihi Süreçte Muşa’şa Faaliyetleri I.a Timurlu ve Karakoyunlu Dönemi Muşa’şa’lar, Timurlu ve Karakoyunlu döneminde her iki hükümeti etkileyen isyan ve yerleşme faaliyeti göstermeye başlamışlardır. Yaptığı propagandalar ile güç- lenen Seyyid b.Muhammed Felah, Timurlu Mirza İbrahim’in veziri Abû’lHayr ile yaptığı mücadele sonucunda Haviza’ya iyice yerleşmiş ve o bölgeyi merkez olarak belirleyip hâkim olduktan sonra etrafına on bin kişi toplayarak kendisine karşı duran Cezayir şeyhlerinin birçoğunu öldürtmştür. Daha sonra Huveyze tarafına geçmiş, Şiraz’dan yola çıkan Şeyh Ebû’l Hayr-i Cezireî ile savaşmıştır. Çetin geçen savaşın sonucunda Seyyid b. Muhammed Felah galip gelmiş ve Şeyh Ebû’l Hayr Şuster’e kaçmak zorunda kalmıştır (Rumlu, 2006: 336). Bu arada bölgede zor durumda kalan yerli ayânlar yardım için Irak-ı Arab hâkimi Karakoyunlu Kara Yusuf ’un oğlu Mirza İspend’e başvurmak zorunda kalmış- lardır. Mirza İspend, Bağdad’tan Cezire’yeSeyyid b. Muhammed Felah’ın üzerine ordusu ile yürüyerek çok kanlı bir savaş yaptıktan sonra isyancıların üzerinde üstünlük kurarak Huveyze ve civarını boşaltmayı başarmıştır (Kesrevî, 1312: 17; Amoretti, 1986: 626).Kanlı savaştan canını zor kurtaran bazı Muşa’şa’lar ise çareyi bölgeden kaçmakta bulmuştur. Öte yandan Mirza İspend, bu savaş ile bölgeyi Muşa’şa taraflarını uzaklaştırmak dışında pek de başarılı bir sonuç elde edememiş, Cezire halkından çok miktarda mal alıp Bağdad tarafına geri dönmüştür. Bölgeden kaçan Muşa’şa’lar TÜRK KÜLTÜRÜ ve HACI BEKTAŞ VELÎ ARAŞTIRMA DERGİSİ / 2014 / 72 Ayşe ATICI ARAYANCAN 178 ise birkaç yıl sonra geri dönerek yeniden isyan çıkarmışlardır (Rumlu, 2006: 336; Kesrevî, 1312: 17; Petruşevksi, 1966: 359). 1453-1454 yıllında Seyyid b. Muhammed Felah, Huveyze’yi terk etmiş olsa da Mirza İspend’in bölgeden uzaklaşmasından hemen sonra Huveyze şehrini geri almakla kalmamış ve Basra’ya bir kuvvet gönderip ardından Vasit’e saldırmıştır (Minorksky, 1979: 839) . Giderek güçlenen Muşa’şa’lar hakimiyet alanları açısından bir yandan Timurluların Farshâkimleri ile mücadele ederek Huveyze’yi ele geçirip oraya yerleşmiş, bir yandan da Bağdad’a hâkim olan Karakoyunlu mirzaları ile çatışma içerisine girmiş- lerdir (Gülşenî, 1982: 35; Aka, 1994: 209; Aka, 2000: 135). Bölgedeki iki etkin güce karşı yapılanmaya çalışan Muşa’şa’lar, Huzistan ve Irak-ı Arab’ın güney doğusunda Timur Devleti ve Karakoyunlu Devleti içinde yaşayanlar olmak üzere iki bölüme ayrılmışlardır. Bölgedeki karışıklıklardan faydalanmayı iyi bilen Muşa’şa’lar kendilerine güç toplamak amacı ile Karakoyunlular arasındaki anlaşmazlıklardan faydalanmayı iyi bilmişlerdir. Elvend b. Mirza İskender amcası Cihânşah’a muhalefete başlamış, Erbil ve Kürtlerin yaşadığı bölgeyi ele geçirmiştir. Cihânşah, bu olaylar karşısında hemen bölgeye Emir Rüstem Tarhan’ı yeğeni Elvend b.Mirza’yı bölgeden çıkarmak için yollamıştır (Tihranî, 2001: 114). Muşa’şa’lar, Cihânşah’tan kaçan Karakoyunlu Elvend b.Mirza himaye etmiştir. Ancak Karakoyunlu Cihânşah’ın müdahalesi çok uzun sürmemiş ve oğlu Pir Budak’ı bölgeye göndermiştir.O dönemde Bağdad ve Irak valisi olan Pir Budak,babasından aldığı emir ilehem Muşa’şa’ları hem de onlara sığınan amcasının oğlu Elvend b.Mirza’yı durdurmak için üzerlerine yürümüş ancak bu hamlesinde pek başarılı olamamıştır. Bu arada Elvend b.Mirza’yı himaye eden Muşa’şa’lar Karakoyunlu saldırılarına direk maruz kalırken Elvend b.Mirza’dan alı- nan güç ile bölgede daha rahat hareket etmişlerdir. Ancak daha sonraları aralarında çıkan anlaşmazlıklar sonucu Elvend b.Mirza, Akkoyunlu Cihangir’in yanına iltica etmek zorunda kalmıştır (Rumlu, 2006: 335; Yinanç, 1945: 176; Sümer, 1989: 372). 1453 yılından sonra Seyyid b.Muhammed Felah bir süre faaliyetlerine ara vererek görevi oğlu Mevlâna Ali’ye devretmiştir. Pir Budak’ın, Fars ve Kirman bölgesini fethetmek için babasının yanına gittiği vakitlerde Bağdad şehrinden çok az kuvvet kalmasından yararlanan Mevlâna Ali, Vâsıt ve Necef ’te faaliyetlerine hız vermiş ve 1453 yılındaVâsıt’a gelerek şehri kuşatmıtır (Kesrevî, 1333: 12; Aka, 2001: 44-45). Şehir halkı Vâsıt’ı terk ederek Basra’ya göç etmek zorunda kalmıştır (Şusterî, 1375: 399; Kesrevî, 1333: 18). Daha sonra Necef tarafına giderek hac kafilelerini yağmalayıp Bağdad üzerine yürümüştür. Bağdad bölgesinde dokuz gün kalan Mevlâna Ali yörede çok ciddi tahribatlarda bulunduktan sonra babası- nın yanına dönmüştür (Petruşevksi, 1966: 371; Yinanç, 1945: 178 ). Daha sonra 1454 yılında babasının isteği üzerine Huzistan’a gitmiş, Dizful ve Şuster dâhil ol- TÜRK KÜLTÜRÜ ve HACI BEKTAŞ VELÎ ARAŞTIRMA DERGİSİ / 2014 / 72 TARİHİ SÜREÇTE MUŞA’ŞA’LAR 179 mak üzere bütün Huzistan bölgesini ele geçirmiştir (Yinanç, 1945: 179). Bu arada Cihânşah, Harrakan tarafında Save ve Sultaniye yaylaklarında bulunduğu sırada Muşa’şa’larınCemcal tarafında isyan haberini almıştır. Bu haber üzerine Cemcal tarafına yönelip isyanı bastırmış sonrasında tekrar Talekan’a gelip oradan Harrakan’a geri dönmüştür (Tihranî, 2001: 158). Bölgedeki isyan ve yapılanma faaliyetlerini oğlu Seyyid Muhammed b.Mevla Ali’ye bırakan Seyyid b. Muhammed Felah ise bu süreçte kitap yazarak ve mektuplaşarak propagandasını yaymaya devam etmiştir. Hocası Şeyh Ahmed b.Fahd’nın “Ulum-i Garibe” adlı kitabını ele geçirip kılıcı karnının üzerine koyup bükmek gibi gösteriler yapmış ve orada bulunan Arab halkı onu mürid olarak tanımıştır (Eş-şeybî, 1374: 287). Bu arada Mevlana Ali, Necef ’e yürüyerek Hac kafilelerini yağmalayıp Halife Ali’nin türbesini tahrip edip değerli eşyaları aldıktan sonra Bağdad üzerine yürümüştür. Bağdat’ta dokuz gün kalan Muşa’şa’lar yörede çok büyük tahribatlarda bulunmuştur (Aka, 2001: 45; Kesrevî, 1313: 18). Bu haberler Cihânşah’ın kulağına ulaşınca, Cihânşah, derhalMuşa’şa’ların faaliyetlerine müdahale etmek amacı ile bu kez Ali Şeker Bey’i yardımcı bir kuvvet ile Bağdad’a yollamıştır.Ancak şiddetli müdafaa ve kalelerin metaneti yüzünden Muşa’şa’larıyola getirmek mümkün olmamış ve Ali Şeker Bey’i Uzun Hasan’ın üzerine göndermek için görevlendirdikten sonra, Muşa’şa’lar ile mücadeleyi oğlu Pir Budak’a havale etmiştir (Rumlu, 2006: 336; Yinanç, 1945: 179). 1456 yılında Seyyid Muhammed b.Mevla Ali cüretini daha fazla artırarak Dicle boyuna taarruza geçmiştir önce Diyale ırmağı bölgesini sonrasında Mihrûz, Bakuba ve Salman Farisi kasabalarını tahrip etmiş, fakat Bağdad’tan üzerine asker gönderildiğini görünce Basra’ya doğru çekilmiştir Bir yıl sonra Liyuka dağlarına gidip Bahbahan Kalesi’ni muhasara ettiği vakit, isabet eden bir ok ile yaralanınca maiyetindekiler geri çekilmeye mecbur kalmıştır. Muşa’şa’lar geri dönerken Şiraz’a gelmekte olan Pir Budak‘ın hücumuna uğrayarak Huveyze’ye doğru çekilmek zorunda kalmışlardır. Karakoyunlu mirzası tarafından yaralı olarak yakalanan Mevlana Ali katledilmiştir (Kesrevî, 1312: 20; Minorsky, 1979: 839; Yinanç, 1945: 179).Karısı esir alınmış, kale ateşe verilmiş, kalede sözü geçen büyükler ise ya esir alınmış ya da katledilmiştir. Böylece Pir Budak, Huzistan vilayetine, Lur ve Circun hududuna kadar hayvanları ve insanları ile birlikte Şiraz’a bağlı yerlerinin tamamını yönetim ve mülkiyeti altına almayı başarmıştır (Tihranî, 2001: 202; Kesrevî, 1312: 20). Mevlana Ali’nin ölümünden hemen sonra idareyi Seyyid b.Muhammed Felah aktif siyaseti yeniden ele almıştır. Ancak Muşa’şa’lara göz açtırmak istemeyen Karakoyunlular Muşa’şa’lara bir darbe daha vurmak için Bağdad’dan Basra’ya doğ- ru Emir Nasır Faracullah Abâdî komutasında ikinci bir ordu göndermiştir. Seyyid TÜRK KÜLTÜRÜ ve HACI BEKTAŞ VELÎ ARAŞTIRMA DERGİSİ / 2014 / 72 Ayşe ATICI ARAYANCAN 180 b.Muhammed Felah, bu orduyu ağır bir yenilgiye uğrattıktan sonra Vasıt’a kadar takip eder, pek çok Karakoyunlu askerlerini esir almıştır (Minorsky, 1971: 158). Bazı dönemlerde Karakoyunlu mirzaları bölgede otoriteyi sağlamak ve zaten yeteri kadar çok olan rakiplerine bir yenisini eklememek için Muşa’şa’lar üzerine ciddi bir baskı kurmaya çalışırken bazı dönemlerde Karakoyunluların kendi iç dinamiklerinin sarsıldığı noktada ise bu durumdan faydalanmayı ve kullanmayı çok iyi bilmişlerdir. Örneğin Cihânşah’ın yeğeni Elvend’in, Cihânşah üzerine kuvvetler sevk etmesi üzerine, Muşa’şa’ların yanına kaçarak onlardan destek alması ve sonrasında Muşa’şa’lar ile uyuşamayıp oradan ayrılarak Akkoyunlu Cihangir’in yanına iltica etmesi de bu nedenledir (Minorsky,1971: 158). Benzer şekilde bir dönem kendilerine ciddi saldırıda bulunan Pir Budak’ın babası Cihânşah’a karşı isyan başlattığı dönemlerde Muşa’şa’ların inancını kabul etmiş görünmesi üzerine ona ciddi bir destek vermişlerdir (Minorsky, 1979: 839; Yinanç, 1945: 179). Hatta bu nedenden ötürü Cihânşah oğlu Pir Budak’ın isyanını bastırmak için gittiği Bağdad muhasarasında oğlu Pir Budak’ı öldürdükten sonra (Hândmîr, 1333: 85; Gaffârî, 1343: 250; Kâzvini, 1379: 712) ona destek veren Muşa’şa’ları da ciddi bir kıyımdan geçirmiştir (Kesrevî, 1312: 41; Yinanç, 1945: 179). 1461 yılında Seyyid b.Muhammed Fellah’ın vefat etmesinden sonra halef olarak oğlu Seyyid Muhsinİbn-i Muhammed Fellah Muşa’şa’ların başına geçmiştir. Seyyid Muhsin‘in idaresi döneminde Muşa’şa’ların gücü oldukça artmış ve Bağdad bölgesinden Luristanve Basra körfezine kadar hâkimiyet kurmuşlardır (Gaffârî, 1343: 93; Minorsky, 1979: 841; Aka, 1994: 210). Seyyid Muhsin dönemde bağımsız bir devlet kurmayı başaran Muşa’şa’lar’ın sınırları Cezayir’den Basra, Bağdad, Behbahan, Şuster’e kadar genişlemiştir (Kesrevî, 1312: 41; Rencber, 1387: 187). Böylece bölgede ticari, siyasî ve dinî merkez olan topraklarda hâkimiyet kurulurken, Araplar üzerindeki hâkimiyet büyük ölçüde sağ- lanmıştır. Ayrıca Basra üzerinden gelen ticaret yolunun hâkimiyeti de bir süreliğine Muşa’şa’lara geçmiştir. Öte yandan sınırlarının bu denli genişlemesindeki en önemli etken Seyyid Muhsin’in bölgedeki ılımlı ve kucaklayıcı tavrı olmuştur. Seyyid Muhsin kerim ve fazileti seven, salih, eli açık ve kâmil biridir. Bu özellikleri ile sadece kendi halkından değil etraftaki diğer Şiî âlimlerden de destek görmüş ve onları çevresinde toplamıştır. Ünü ve şöhreti öyle bir hal alır ki Şiîâlimler onun adına kitaplar yazmışladır. Ona duydukları saygı ve güvenden dolayı “Sultan Muhsin” ya da “Muhsin Melik” unvanını vermişlerdir (Gayyem, 1388: 150). İtikadî olarak Seyyid Muhsin On İki İmam Şiâsı’na daha yakın iken oğlu Mevlâna Ali kendisine göre daha asi ve inanç konusunda daha aşırı bir görüş benimsemiştir. Bu nedenle Seyyid Muhsin’i Şiî âlimler onu dinin yardımcısı olarak görürve onun adına kitaplar ithaf etmişlerdir. Örneğin Şemseddin Muhammed Esterebadi TÜRK KÜLTÜRÜ ve HACI BEKTAŞ VELÎ ARAŞTIRMA DERGİSİ / 2014 / 72 TARİHİ SÜREÇTE MUŞA’ŞA’LAR 181 kitabının haşiye bölümünde Seyyid Muhsin Müşaşa hakkında notlar düşüp övgüler düzmüştür. Bu yazılanlarda memnun olan Seyyid Muhsin ona teşekkür için çeşitli hediyeler göndermiştir. Bu duruma genel olarak baktığımızda ehl-i sünnet âlimler dönemin önemli sultanları Yıldırım Beyazıd ve Akkoyunlu Uzun Hasan’a haşiyeler yazarken Şiîâlimler de Seyyid Muhsin adına haşiyeler yazmıştır. Dolayısıyla bu durumda Seyyid Muhsin, dönemi içinde büyük sultanlar derecesinde görülmüş diğer hükümdarlar ile eşit tutularak onun büyüklüğüne vurgu yapılmıştır (Kesrevî, 1312: 42; Gayyem, 1388: 153-154). I.b.Akkoyunlu Dönemi Akkoyunlu döneminde Seyyid Muhsin bağımsız bir devlet kurmayı başarmıştır. Bundaki en önemli etken bölgede siyasî iktidarsızlıkların yaşanmasıdır. Çünkü bu süreç içerisinde Karakoyunlu sultanı Cihânşah, Akkoyunlu Uzun Hasan tarafından öldürülmüş ve Karakoyunlu devleti sınırları Akkoyunlu hâkimiyeti altına girmiştir (Bitlisî, 1971: 118; Semerkandî, 2004: 923; Budak, 2000: 64; Mirhând, 1380: 5621). Cihânşah’ın ölümünden sonra Irak-ı Arabve Huzistan da artık Akkoyunluların kontrolü altına girmiştir (Petruşevski, 1951: 387; Rencber, 1387: 189). Dolayısıyla Muşa’şa’lar Akkoyunlular tarafından üzerine baskı kuruluncaya kadar bölge iktidar güçler tarafından ihmal edilmiş ve bu süreçte Muşa’şa’lar biraz daha güçlenmiştir. Ancak bu kez Karakoyunluların ortadan kaldırılmasından sonra Muşa’şa’lar bir süre bölgede iktidar güç Akkoyunlular ile karşı karşıya kalmıştır (Rencber, 1387: 189). Bu arada kendi iç dinamikleri de sarsılan Muşa’şa’lardan Cezayir, Basra, Ahvaz’ın hâkimi olan Seyyid Muhsin ile büyük oğlu Hasan arasında anlaşmazlık ortaya çıkmıştır. Bu anlaşmazlığın nedeni Seyyid Muhsin’in Şiraz’da kışlayan Uzun Hasan’dan Huzistan’ın idaresini almak için zaman istemiştir. Ancak Uzun Hasan, Huzistan eyaletinin üst bölümlerinin bağlılığı konusunda iltimas vermemiştir. Devletin saadeti için büyük emirlerini Huzistan’ın üst taraflarını Muşa’şa’ların elinden alması için göndermiştir. Seyyid Muhsin, Huzistan’ın kalbi sayılan ve dünyanın en güçlü kalesi sayılan Tustan’ı oğlu Seyyid Hasan’a vermiştir. Seyyid Hasan beşikten veliaht tayin edip orayı ona teslim etmiştir. Seyyid Hasan hâkimiyeti altındaki kaleye çok fazla güvenmektedir ve Cezayir’de bulunan babasına da hürmet etmemeye başlamıştır (İsfahanî, 1382: 303-305; Petruşevksi, 1966: 360). Muşa’şa’lar her geçen gün bölgede daha etkin olurken kendi içlerinde anlaşmazlıklar baş göstermiştir. Hem doktrin hem de iktidar mücadelesi sonucu kendi içlerinde çıkan anlaşmazlıklardan dolayı ilk önce emir Cebri Arab Muşa’şa’lardan iltica etmiştir, ardından Seyyid Muhsi’nin kardeşi Hüsameddin İbrahim İbn Muhammed İbn Falah kardeşine yüz çevirerek Tebriz’e gelip Akkoyunlulara sığınmıştır (İsfahanî, 1382: 303-304). Tuster’e giden TÜRK KÜLTÜRÜ ve HACI BEKTAŞ VELÎ ARAŞTIRMA DERGİSİ / 2014 / 72 Ayşe ATICI ARAYANCAN 182 Seyyid Hasan ise Akkoyunlu sultanına elçiler aracılığıyla hediyeler gönderip bağlılı- ğını bildirmiştir (İsfahanî, 1382: 306). Bu arada birlik sağlamaya çalışan Seyyid Muhsin oğluna elçiler yollayıp ondan Cezayir’e yanına gelmesini istemiştir. Seyyid Hasan ise babasının mektupları ve söyledikleri ile ilgilenmeyip onun yaptıklarını Uzun Hasan’a iletmiştir. Böyle olunca Uzun Hasan’ın da ona olan güveni daha fazla artmış ve Seyyid Hasan’a hediyeler yollamış, böylece aralarındaki ilişki giderek güçlenmiştir (İsfahanî, 1382: 306). Seyyid Muhsin bu duruma daha fazla dayanamayıp oğlunun üzerine ordusunu yollamıştır. Cezayir, Basra, Ahvan’dan Dicle ve Ramahhiye bölgelerinden topladığı büyük bir ordu ile Şuster’i kuşatmıştır. Babasından korkan ve kendisine destek arayan Seyyid Hasan, Uzun Hasan’a elçiler gönderip durum hakkında bilgi vermeye devam etmiş- tir. Uzun Hasan, Seyyid Hasan’a yardım için Emir Muzafereddin Purnak komutasında Irak-ı Arab ve Hemedan tarafından topladığı Fars ordularını Şuster’e yollamış- tır. Öte yandan Seyyid Muhsin, Uzun Hasan’ın büyük bir ordu gönderdiği haberini alır almaz kuşatmayı kaldırmış, bölgeden kaçmıştır. Seyyid Hasan ise minnettarlığı sunmak için oğlu Celaleddin Hamza’yı Tebriz’e Uzun Hasan’ın yanına göndermiş- tir (İsfahanî, 1382: 307). Muşa’şa’ların reisi Seyid Hasan’ın oğlu Cellaleddin Hamza daha sonraları Uzun Hasan’ın Tebriz’deki sarayına Nökeran-ı Hassa olarak gönderildiği kayıtlarda yer almıştır (Paydaş, 2003: 273). Bu arada oğlunun yaptıklarını sindiremeyen Seyyid Muhsin, Muşa’şa doktrinini yaymaya çalışmış ve yaşamının son yıllarını Cezayir’de geçirmek istemiştir. Sınırlarını Cezayir, Basra ve Ahvaz’dan Dicle ve Ramahiyye sınırına kadar askerlerini toplamış ve Tuster’e girmiştir. Şuster Kalesi ve şehrine benzer şekilde askerlerini içeri sokmuştur. Seyyid Muhsin, Huveyze şehrinde daha çok savunma ve güvenliğe önem vermiştir. Bunun için Huveyze şehrinde kamıştan yapılan evleri ve binaları çamurdan yaptırmıştır. Şehre Almadine adında bir kale yaptırmıştır. Savunma amaçlı yapılan bu kale Muhsin döneminde yapılan ilk kaledir. Daha sonra savunmayı güç- lendirmek için Meşkûk Kalesi’ni yaptırıp şehrin dört bir tarafını surlar ile çevirmiş- tir. Yine Karhe Nehri’nin kenarı Sedr Kemalat’ın karşısına ise Deyir Kalesi’ni yaptırmıştır. Ayrıca iki nehir arasına yaptırdığı Muhsinet şehri ise yine savunma açısından güvenli bir yer olmuştur. Burayı ordunun toplanma yeri ve Muşa’şa hazinesinin korunduğu yer olarak belirlemiştir. On İkibin civarında asker burada savunma amaçlı daima hazır bulunmaktadır. Tüm bu kaleler Muşa’şa’ların savunmasını güçlendirmek ve parçalanmayı engellemek için yapılan önemli yapılardır (Kesrevî, 1312: 42; Gayyem, 1388:152; Rençber, 1387: 179). Öte yandan Uzun Hasan’ın ölümünden sonraki beş yıl içerisinde Akkoyunluların siyasal yaşamı hanedan kavgaları ve yabancı istilalar altında geçmiştir. Sultan Yakub ve Sultan Halil arasındaki taht mücadelesi sırasında Seyyid Muhsin yöneti- TÜRK KÜLTÜRÜ ve HACI BEKTAŞ VELÎ ARAŞTIRMA DERGİSİ / 2014 / 72 TARİHİ SÜREÇTE MUŞA’ŞA’LAR 183 mindeki Muşa’şa’lar Sultan Halil’in tahtan indirilmesini fırsat bilerek konumlarını güçlendirmeyi başaramamışlardır. Ancak 1478 yılında Bağdad’a kadar ilerleyerek bir kez daha ayaklanma başlatmışlardır. Seyyid Muhsin, ilk olarak Necef ’in yakınlarındaki Rumahiye hâkimine Hille etrafına yönelme emri vermiş ve kendisi de Bağdad bölgesine çeşitli seferler düzenlemiştir ve buradaki kabileler ile savaşmıştır (Gayyem, 1388: 151).Bunun üzerine Mansur Bey Purnak komutasındaki Fars, Pers veIrak-ı Arab ordularını Huzistandaki önemli Muşa’şa merkezi olan Şuster’i kuşatıp ele geçirmiştir. Ancak Seyyid Muhsin, elini çabuk tutup mevcut rejimle anlaşıp bölgenin beyliğin eline geçmesini engellemiştir. Daha sonra Seyyid Muhsin, Necef yakınlarına saldırmış ve Hille’nin etrafını ele geçirmiştir, Bağdad mesiresini almıştır. Huveyze’ye El-Medien adında kale yaptırmıştır. 1480 yılında Akkoyunlu Yakup Bey, Urfa bölgesinde Mısır ve Suriye askerlerini yenilgiye uğratan Bayındır Bey’i ayaklanma başlatan ve kendisine tehlike olarak gördüğü Muşa’şa’ları ortadan kaldırmak için Huzistan bölgesine göndermiştir. Bayındır Bey, ordusunu toplayarak Bağdad yolundan adalara gidip, oradan Fars emirlerinin Cezayir ve Şuster adası yolundan Huzistan bölgesinde Muşa’şa’lar ile meşgul olmuştur (Rumlu, 2006: 566-568; İsfahanî, 1382: 195). Muhsin Bey dönemi Muşa’şa’ların patlama yükselme dönemi olmuştur (Gayyem, 1388: 152).Bu ayaklanmayı Sultan Yakup, Muşa’şa hareketlerini II.Beyazıd’a hitaben yazılmış bir mektupta “Irak ilinin yarısının yitirilmesi ile sonuçlandı” şeklinde bildirmiştir (Woods, 1993: 246). Seyyid Muhsin’in son yıllarında başka bir Arab kabilesi olan Muntefec Kabilesi Basra’yı ele geçirmiştir. Muhsin şehri kurtarmak için ordusunu oraya göndermiş, Şeyh Muntefec ve Muhsin arasında bir savaş yapılmıştır ve Muntefec kabilesinin büyüklerinden Şeyh Yahya bin Muhammed’in ölmesi üzerine Basra yeniden Muşa’şa’ların eline geçmiştir (Gayyem, 1388: 151). 1.c. Savefîler Dönemi Muşa’şa’lar kendi iç dinamiklerini korumaya çalışırken Akkoyunluların yerine bölgede yeni etkin güç olan Safevîlere karşı mücadele etmeye başlamıştır. Safevî Şeyh İsmail, Akkoyunlu sultanı Elvend’i bertaraf ederek Akkoyunlu topraklarına hâkim olmuştur. (Gündüz, 2010: 74). Nitekim Seyyid Muhsin’in idaresinin son dö- nemlerinde Şah İsmâil Safevî’nin ilk dönemlerine rastlamaktadır (Minorsky, 1979: 840).Yedi yıl boyunca hakimiyetini koruyan Seyyid Muhsin’in 1499 yılında vefat etmesinin ardından 40 yıllık hakimiyet süreci sona ermiş ve Muşa’şa’ların başına Seyyid Muhsin’in oğlu Ali ve kardeşi Eyyub geçmiştir (Kesrevî, 1312: 42; Gaffârî, 1343: 93). Aslında sürece baktığımızda mevcut otoriter güçler ki bunlar Timurlu, Karakoyunlu ve Akkoyunlular bölgede Hurufî, Muşa’şa ve Safevi gibi tasavvufi hareketlerin isyanları ile meşgul olmuş ve otoriteyi sağlamaya çalışmışlardır. Farklı bölgelerde- TÜRK KÜLTÜRÜ ve HACI BEKTAŞ VELÎ ARAŞTIRMA DERGİSİ / 2014 / 72 Ayşe ATICI ARAYANCAN 184 ki birbirine benzer özelliklerdeki eylemlerin ortak özelliği mevcut otoriteyi yıkmak ve Şiî bir devlet kurma mücadelesidir. Bunlar arasında eş zamanlı dönemde hareket eden bu hareketlerden Safevîler diğer tasavvufi cereyanlara rağmen bunu başarmış ve On İki İmam Şiî devletini kurmuşlardır. Böylece iktidar Sünnilikten Şiiliğe geç- miştir. Ancak Şah İsmail, bölgedeki potansiyel güçleri ve hareketleri çok iyi analiz etmiştir. Sunnî ve diğer aşırı Şiî hareketlere baskı politikası uygulamıştır. Nitekim Muşa’şa’lar 1508 yılından itibaren Şiî hareket olarak kendisine rakip istemeyen Şah İsmail’in saldırılarına maruz kalmaya başlamıştır ve 1508 yılında Şah İsmail, Irak-ı Arab’ın en önemli merkezi Bağdad’ı ele geçirmiştir. Bağdad’ın idaresi Talışlı Hadim Bey’e bırakılmıştır. Bağdad’ın fethinin hemen ardından Huveyze aşırı şiâdan sayılan Muşa’şa’lardan alınmıştır (Kesrevî, 1312: 41; Gündüz, 2010: 91). Dizful ve Şuster hâkimlerinin kendisine hediyeler getirerek bağlılıklarını bildirmelerine rağmen Huveyze bölgesine hareket ederek bölgeyi ele geçirmiştir. Ali ve Eyyub’u öldürtmüştür (Kesrevî, 1312: 41). Küçük Luristan hâkimi Melik Rüstem, Şah İsmail’e itaatini bildirince Hürremabad ve Küçük Luristan idaresi yine ona bırakılmıştır. Lala Bey, Dede Bey ve Mir Necm-i Gilanî, Karamanlu Bayram Bey Huzistan bölgesini ele geçirip Kuhgiluye üzerinden Şiraz’a geri dönmüşlerdir (Budak, 1378: 124;Rumlu, 2006: 138; Kesrevî, 1312: 41; Gündüz, 2010: 91). Böylece Muşa’şa’ların70 yıl süren müstakil idareleri Şah İsmâil tarafından yıkılmıştır. Ancak Şah İsmail’in bölgeden uzaklaşmasından hemen sonra Falah b.Muhsin, Huveyze’ye gelerek bölgeyi yeniden ele geçirdikten sonra (Kesrevî, 1333: 49; Minorsky, 1979: 840-841) Şah İsmail’e hediyeler göndererek bağlılığını bildirmiştir. Böylece Muşa’şa’lar Safevî Devleti’nin vassalı durumuna geçmiştir (Kesrevî, 1312: 49). Falah b.Muhsin 1514 yılında ölümünün ardından oğlu Badran b.FalâhMuşa’şaların başına geçmiştir. O da babası gibi Şah İsmail’e bağlılığını bildirmiştir. Ancak 1514 yılında yapılan Çaldıran Savaşı’nda yenilgiye uğrayan Şah İsmail’in yakalanmasına ramak kala savaş meydanından ayrılmıştır (Feridun Bey: 1274: 339-340; Gündüz, 2010: 131).Bu yenilgi Safevî topraklarında yaşayan diğer halklar üzerinde farklı bir etki oluştururken bölgedeki Safevî baskısı bir süreliğine Osmanlı’nın müdahalesi ile yön değiştirmiştir. Dolayısıyla Şah İsmail’in bölgedeki Arab şeyhlere karşı otoritesi zayıflamış ve Osmanlı etkisi açık bir şekilde görülmeye başlamıştır. Nitekim Badran b.Falâh da Osmanlı ve Safeviler arasında geçen mücadelede arada kalmıştır. Çaldıran Savaşı’ndan yaklaşık on dokuz yıl sonra 1533-1535 Kanuni Sultan Süleyman’ın Irakeyn seferi olarak bilinen seferi ile Irak-ı Acem ve Irak-ı Arab bölgesine girmesinin ardından Cezire, Hatif, Huveyze ve Bahreyn bir sü- reliğine Osmanlı hâkimiyetine girmiştir. Dolayısıyla Safevilere biad eden Arab şeyhler tek tek Osmanlı padişahına biad etmek zorunda kalmışlardır (Küpeli 2010: 231). Nitekim 1534 yılında Badran b.Falâh da Sultan Süleyman’ın Hemedan‘dan Bağdad’a yürüdüğü sırada onu selamlamış ve bağlılığını bildirmiştir (Budak, 1378: 179-180). TÜRK KÜLTÜRÜ ve HACI BEKTAŞ VELÎ ARAŞTIRMA DERGİSİ / 2014 / 72 TARİHİ SÜREÇTE MUŞA’ŞA’LAR 185 Bu arada 1524 yılında Şah İsmail’in ölümü üzerine yerine geçen 10 yaşındaki oğlu Şah Tahmasb’ın ilk zamanlarında Safavî topraklarında iç karışıklıklar başlamış- tır. Şah’ın çocuk yaşta olması devlet yönetiminde söz sahibi olmak isteyen Kızılbaş beylerini birbirine düşürüp istikrarsızlığa yol açmıştır (Küpeli, 2010: 231).Osmanlı ve Safevî devletleri arasında sıkışan Muşa’şalar duruma göre hareket etmek zorunda kalmışlardır. Bölgede bir süre Osmanlı’ya biad edenMuşa’şa Badran b.Fallah 1541 yılında ŞahTahmasb’ın Ra’şani valisini cezalandırmak üzere Dizful’a geldiğinde bu kez ona biad etmek zorunda kalmış, böylece bölgede Haviza valisi olarak kalmayı başarmıştır (Gaffârî, 1343: 94; Kesrevî,1312: 50; Minorsky, 1979: 840). Daha sonra Muşa’şa’ların başına Mubârek b.Muttalib b.Badran geçmiştir. Gençlik yıllarını Davrak ve Râm-Hurmuz bölgesinde geçiren Mubârek orada bulunan bir Arab kabilesi tarafından Huveyze’ye davet edilmiştir. 1594 yılında Dizful ve Şuster’i muhasara altına aldıktan sonra Cezayir’e hareket edip Basra ve etrafını kuşatmıştır (Kesrevî, 1312: 49). Bu dönemde Safevîlerin başında Şah Abbas bulunmaktadır. Safevî devletinin oldukça zayıf düştüğü bir dönemde tahta oturan Şah Abbas zamanında babası Sultan Muhammed Şah’ın etkisiz ve zayıf yönetiminden dolayı Kızılbaş liderler kendi aralarında sürtüşmeye başlamış ve onların yarattığı bu güç zaafının bir sonucu olarak Azerbaycan ve Herat, Osmanlı ve Özbeklerin eline geçmiştir. Şah Abbas, bu durumu düzeltebilmek için akınlardatopladığı Çerkez ve Gürcü kölelerden oluşan bir ordu kurarak Kızılbaşların gücünü dengeledikten sonra İsnaâşeriyye’yi hâkim kılar ve aşırı Şiî unsurları bastırma politikasına ağırlık verir, Muşa’şa’ları kontrolü altında tutmaya çalışmıştır (Uyar, 1999: 123). Muşa’şa’ların başında bulunan Mubârek’in Şah Abbas ile ilişkileri çok sağlam değildir, bu nedenle Mubârek, Şah Abbas’ın düşmanı olan Abdullah Mu’min Han ile de mektuplaşıp, Şah Abbas ile münasebeti karşılıklı hediyeler alıp vererek politik bir dengede tutmaya ve baskı politikasından kurtulmak için gayret göstermiştir. Hatta bu dengeyi koruyabilmek için oğlu Nasr’ı da Safevî ailesine mensup bir kız ile evlendirmiş, Şah Abbas’ın On İki İmam inancındaki baskıcı tutumuna karşı batıni tevil’e dayalı olan Muşa’şa inancından ayrılıp On İki İmam inancını kabul ederek Safevîlere biraz daha yaklaşıp siyasî bir yön belirlemiştir. 1616 yılında Mubârek b.Muttalib b.Badran’ın ölmesi ile iktidar Raşid b.Muttalib’e geçse de iktidara geçtikten dört yıl sonra 1620 yılında Banî Lâm isyancıları tarafından öldürülmüştür (Kesrevî, 1312: 140-159; Minorsky, 1979: 841). Onun öldürülmesinden sonra bir türlü istikrar kuramayan Muşa’şa’lar da yeniden karışıklıklar baş göstermiştir. Bunun üzerine Şah Abbas, Huveyze bölgesindeki karışıklıkları durdurmak için Mansûr b. Multalib’i göndermiştir. Ancak Mansûr b. Multalib, Şah Abbas’ın 1623 yılında yaptığı Bağdad seferine hiç bir yardımda bulunmadığı için görevden azledilerek yerine Muhammed b.Mubârek getirilmiş ve valiyi korumak amacı ile Huveyze kalesine kızılbaşmüfrezesi yerleştirilmiştir (Kesrevî, 1312: 130; Minorsky,1979: 841). TÜRK KÜLTÜRÜ ve HACI BEKTAŞ VELÎ ARAŞTIRMA DERGİSİ / 2014 / 72 Ayşe ATICI ARAYANCAN 186 Sonraları Şah Abbas’ın tahtına geçen Şah Safi ise yeniden Mansûr b. Multalib’iHuveyze’ye göndermiştir. Daha sonra 1643 yılında Mansûr b. Multalib’in yerine oğlu Baraka getirilmiştir. Yedi yıllık bir iktidardan sonra Baraka’nın yerine 1650 yılında Ali Han b.Halaf b.Muttalib getirilse de, çok geçmeden Şah Safi, Huveyze bölgesini Ali Han b.Halaf b.Muttalib’den alarak Luristan valisi Minûçerh Han’a verir ve şehir iki yıl onun hâkimiyetinde kalmıştır ( Kesrevî, 1312: 130; Minorsky, 1979: 841). Böylece Muşa’şa’lar Şah Safi döneminde yarı özerk bir durumda varlıklarını devam ettirmeyi başarmışlardır. Şah Abbas’ın bu şekilde Huveyze bölgesini kontrol altında tutma nedeninin altında yatan sebep ise askerî açıdan Muşa’şa’lardan destek almasının yanı sıra kendisine rakip olan hareketi sindirme politikası olmuştur (Newman, 1998: 271). Sonuç Sonuç olarak, Muşa’şa’ların ortaya çıktığı ve varlıklarını sürdükleri döneme baktığımızda söz konusu coğrafya farklı tasavvuf ve Şiî hareketlerinin (Hurufilik, Safevîyye) bir arada yaşamaya çalıştığı, düzensiz sosyal ve siyasî yapı içerisinde siyasallaşarak devletleşme sürecine girilen ve birbirinden etkilenen bir bölge olduğu göze çarpmaktadır. Bir türlü istikrar sağlanamayan siyasî yapı içerisinde TimurluAkkoyunlu-Karakoyunlu arasında süre gelen iktidar kavgaları ve otorite kurma çabası içerisinde ortaya çıkan Muşa’şa’lar diğer aşırı hareketler gibi iktidar güçlerin ciddi saldırılarına maruz kalmışlardır. Timurlu, Karakoyunlu ve Akkoyunlular gibi Huveyze bölgesine hâkim olan Safevî hükümdarları da merkezi otoriteyi korumak ve başka bir Şiî hareket oluşumu rakip istemediklerinden dolayı kendisinden önceki otoriter güçlerin politikasını benimseyerek Muşa’şa’lara saldırılarda bulunmuş, bölgeyi kontrol altına aldıktan sonra kendilerinin tayin ettiği kişiler aracılığıyla onların yarı özerk bir statüde varlıklarını sürdürmelerine izin vermiştir. Dönem içerisinde değişen iktidar güçlerin Muşa’şa’lara karşı bu tutumlarının asıl nedeni teolojik bir çatışmadan dolayı değil daha çok iktidar hırsı, toprakları ve merkezi otoriteyi koruma amaçlıdır. Ayrıca bölgede hâkimiyet kuran otoriter devletlerin hükümdarları çevrelerinde geniş taraftar toplayan şeyhler ve diğer dinî liderlere her zaman şüphe ile yaklaşmış, bu nedenle ya bu şeyhleri ortadan kaldırmaya ya da akrabalık ilişkileri ve vakıf tahsisleri ile kendilerine bağımlı hale getirmeye çalışmış- lardır. Sünnî-Şiî ayrım yapmadan tüm şeyhlere yakın bir politika izlemişlerdir. Ancak otoritelerin sarsılacağı ihtimali belirdiğinde Muşa’şa örneğinde görüldüğü üzere çok sert önlemlere başvurmuşlardır. Öte yandan Muşa’şa’ların üzerine uzun bir süre mevcut yönetimler tarafından birbirine benzer baskı politikası uygulandığından Mu’şaşalar mevcut güçleri tedirgin etmekten öteye gidemezken hâkimiyet alanlarını genişletememiş ancak İran ve Horasan’da gelişen hareketlerin Sünnî-Şiî ayrımının çok net olarak yapılmadığı bir ÜRK KÜLTÜRÜ ve HACI BEKTAŞ VELÎ ARAŞTIRMA DERGİSİ / 2014 / 72 TARİHİ SÜREÇTE MUŞA’ŞA’LAR 187 dönemde Muşa’şalar isyanları ve faaliyetleri ile bölgedeki Sünnî akideyi kırmayı ba- şarmıştır. Sonraki süreçte Safevî hükümdarlarının baskıcı politikasına dayanamayıp bazı dönemlerde batınî tevile dayalı doktrinden On İki Şiî inancına doğru kayma yaşanmıştır. Mahalli bir hareket olarak ortaya çıkan Muşa’şalar süreç içinde Sünnî- Şiî inancın savunucuları olan ve çok sık değişen yönetimlerin baskılayıcı tutumlarına karşı bölgede varlıklarını sürdürmeyi başarmış tarihi sürece isyanları ve faaliyetleri ile damgasını vurmuştur. Kaynakça AKA, İ. (1994). Şahruh ve Zamanı, Ankara: TTK. AKA, İ, (2000). Timur ve Devleti, Ankara: TTK. AKA, İ, (2001). İran’da Türkmen Hâkimiyeti (Karakoyunlular Devri), Ankara: TTK. AMOREDDI, İ, B.S. (1986). “Religioun in The Timurid and Safevîd Periods” ,The Cambirige of History of İran, V.6,Cambrige: Cambridge Universty Press, 610-655 BİTLİSÎ, Ş.(1971). Şerefnâme, çev. E.Emin Bozarslan, İstanbul:Hasat Yayınları. BUDAK, M.K. (1386). Cevahirü’l-Ahbar: Bahş-i Tarih-i İran az Karakoyunlu ta Sal-ı 984, hzl. Muhsin Behrâm Nejâd, Tahran: Merkez-i Neşr-i Miras-ı Mektub. ÇELENK, M. (2005). 16 ve 17. yüzyıllarda Safevi Şiîliği, (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü,Ankara. DAFTARY, F. (2001). Muhalif İslam’ın 1400 yılı İsmâilîler:Tarih ve Kuram, çev.Ercüment Özkaya, Ankara: Rastlantı Yayınları. EŞ-ŞEYBÎ, K. M. (1374). Teşeyyo ve Tasavvuf, çev. Alirıza Karagözlü, Tahran: İntişarat-ı Emir Kebir. FERİDUN Bey. (1274). Münşeatü’s Selatin, C.1, İstanbul. GAFFÂRÎ, (1343). Tarih-i Cihân-âra, nşr. Hasan Neraki, Tahran. GAYYEM, A. (1388). Pansed-i Sale-i Tarih-i Huzistân ve Negd-i Kitab-ı Tarih-i Pansed-i Sal-i Huzistan-ı Ahmet Kesrevî, Tahran. GÜLŞENÎ, M. (1982). Menâkıb-i İbrâhim-i Gülşenî, hzl. Tahsin Yazıoğlu, Ankara: TTK. GÜNDÜZ, T. (2010). Son Kızılbaş Şah İsmail, İstanbul:Yeditepe Yayınevi. HÂNMDÎR, El-H. (1333). Habîbü’s-Siyer fi Ahbar-ı Efrad-ı Beşer, C.4, hzl. Muhammed Debîr-siyakî: Tahran: Mîras-ı Mektûb. İSFAHÂNÎ, F. İbn R.K.(1382). Târih-i Âlamârây-ı Emînî, Tahran:Mîrâs-ı Mektûb. KAZVÎNÎ, M.Y. (1379). Hold-ı Barin, (Tarih-i Timuriyan ve Türkemanan), hzl. Mir Hâşim Muhaddis, Tahran: Miras-ı Mektub. KESREVÎ, A. (1333). Tarih-i Pansed Sale-i Huzistân, Tahran: Hodkar-ı İran. KÜPELİ, Ö. (2010). “Irak-ı Arab’ta Osmanlı-Safevi Mücadelesi(XVI-XVII.Yüzyıllar)” History Studies, Ortadoğu Özel Sayı, Samsun: 227-244. MİNORKSY, V. (1979). “Muşa’şa’lar”, İ.A., C.8, İstanbul: M.E.B.,839-843. ÜRK KÜLTÜRÜ ve HACI BEKTAŞ VELÎ ARAŞTIRMA DERGİSİ / 2014 / 72 Ayşe ATICI ARAYANCAN 188 MİNORKSY,V. (1971). “Karakoyunlu Cihânşâh ve Şiîrleri”, Selçuklu Araştırmaları Dergisi, çev. Mine Erol, Ankara: TTK.,153-180. MİRHÂND. (1380). Tarih-i Revzet’us-Safa Fi Siret’ül-Enbiya ve’l-Müluk ve’l-Hulefa, 10, Tashih, Cemşid Kiyanfer, Tahran:İntişarat-ı Esatir. NEVMAN, A.J. (1998). Society and Culture in The Early Modern Middle East: Studies on Iran in the Safevîd Period, England: Brill. PAYDAŞ, K. (2003). Ak Koyunlu Devlet Teşkilatı, (Yayınlanmamış Doktora Tezi) A.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. PETRUŞEVKSKİ İ.P. (1951). XV Asırda Azerbaycan Devletleri, C.I, Bakü: Tarih ve Felsefe İnstitutunun Eserleri. RENÇBER, M.A. (1387). Muşa’şayian, Tahran: İran Kitap. RUMLU, H. (2006). Ahsenü’t -Tevârîh, çev. Mürsel Öztürk, Ankara: TTK. SEMEKANDÎ, A. (2004). Matla-ı Sa’deyn ve Mecma-ı Bahreyn, nşr. Abd’ül-Hüseyin Nevâi, Tahran:Pejuhaşgah-ı Ulum-i İnsani ve Mûtalâ’at-ı Ferhengi . SÜMER, F. (1989). “Akkoyunlular’’, DİA, 2, İstanbul:Diyanet Yayınları, 270. ŞUŞTERÎ, N. (1375). Mecalis’ül Mü’minin: Tahran. TIHRANÎ, Ebû B. (2001). Kitâb-ı Diyârbekriyye, çev.Mürsel Öztürk, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları. UYAR, M. (1999). ”Safevîler Öncesi İran’da Tasavvuf ve Devletin Ortaya Çıkışı”, Akademik Araştırmalar Dergisi, 1 , İstanbul: Maestro İnsan Kaynakları Eğitim ve Danışmanlık Hizmetleri Yayınları.,121-137. YİNANÇ, M.H. (1945). “Cihânşah”, İ.A., 3, İstanbul: M.E.B.,173-189. WALBRİGE, L.S. (2001). The Most Learned of the Shi`a : TheInstitution of the Marja` Taqlid, NewYork: Oxford Press. WOODS, J.E. (1993). Akkoyunlular, Aşiret, Konfederasyon, İmparatorluk, çev. Sibel Özbudun, İstanbul: Milliyet Yayınları.

Reklamlar

Alevikutuphanesi hakkında

Neden Aleviyiz? Yaşamı, evreni, dünyayı, insani ve bütün bunlarla ilintili ne varsa; doğru tanımlamak, kavramak, anlamak için Aleviyiz! Neden Aleviyiz? Kuranı kutsal kitap. Hz. Muhammed`i peygamber, Hz. Ali`yi ve On İki imamları rehber, Hacı Bektaş Veli`yi Hünkar, Pir Sultan Abdal`i Pir olarak bildiğimiz için Aleviyiz! Neden Aleviyiz? Asırlardır yok edilmek istenen, baskılara, katliamlara, iftiralar maruz kalan mazlum bir toplumun, haksızlığa ve zalimliğe boyun eğmeyen bir toplumun üyesi olmak için Aleviyiz! Neden Aleviyiz? Asırlardır insanlığa ışık tutan erenlerin, evliyaların, cümle kamil insanların şerefli ve aydınlık yolunda yürümek için Aleviyiz! Neden Aleviyiz? Yozlaşıp değerlerimize yabancılaşmamak için, Yobazlaşıp gerici gelenekleri inanç diye bilmemek için, Serçeşmeden yoksun kalmamak için, Yoksul olmamak için Aleviyiz! Bütün yozlara ve yobazlara inat ALEVİYİZ! ALEVİLİK inancımızdır

Mart 16, 2015 tarihinde KONULAR içinde yayınlandı. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin. TARİHİ SÜREÇTE MUŞA’ŞA’LAR için yorumlar kapalı.

Yorumlar kapalı.

The WordPress.com Blog

The latest news on WordPress.com and the WordPress community.

Alevi Kütüphanesi

Bismişâh Allâh Allâh Gerçeğe Hû

%d blogcu bunu beğendi: